Khi chấn thương không bắt đầu từ khoảnh khắc ngã xuống

Trong suy nghĩ của nhiều người, chấn thương thể thao thường gắn với một khoảnh khắc rất rõ ràng. Một pha va chạm mạnh. Một cú tắc bóng quyết liệt. Một tình huống tiếp đất sai tư thế.

Nhưng với y học thể thao, phần lớn các chấn thương nghiêm trọng lại không bắt đầu từ khoảnh khắc ấy.

Chúng bắt đầu rất lâu trước đó, âm thầm, lặng lẽ, qua từng buổi tập, từng trận đấu, từng lần cầu thủ tự nhủ “ráng thêm chút nữa”.

Đó là quá tải.

Hiểu Minh gặp chấn thương trong trận bán kết giữa U23 Việt Nam và U23 Trung Quốc - Ảnh AFC

Xem thêm: 

• U23 Việt Nam - Một đêm buồn, nhưng không hề nhỏ bé

• U23 Việt Nam - Khoảnh khắc Hiểu Minh ngã xuống, khi bóng đá tạm dừng, Y học thể thao phải lên tiếng

• U23 Việt Nam - Vì sao miếng băng gối của Hiểu Minh ngay từ đầu trận là dấu hiệu không thể xem nhẹ

Và nếu không hiểu đúng về quá tải, chúng ta sẽ luôn chỉ nhìn thấy kết cục, mà không bao giờ hiểu được nguyên nhân.

“Giọt nước tràn ly”, hình ảnh quen thuộc nhưng chưa đủ

Trong y học thể thao, chúng tôi thường ví quá tải như việc rót nước vào một chiếc ly.

• Mỗi buổi tập là một giọt.

• Mỗi trận đấu là một giọt.

• Mỗi lần “ráng thêm” là một giọt.

Không ai biết giọt nào là giọt cuối cùng.

Khi chấn thương xảy ra, người ta thường chỉ nhìn thấy giọt nước tràn ly, rồi đặt câu hỏi:

“Vì sao chỉ một pha bóng như vậy lại dẫn tới chấn thương nặng?”

Nhưng câu trả lời thực sự nằm ở chỗ khác:

chiếc ly đã đầy từ rất lâu rồi.

Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở hình ảnh “tràn ly”, chúng ta vẫn chưa hiểu hết bản chất sinh học của thể thao.

Mỗi buổi tập là một lần “rút cạn” – và hồi phục mới là chìa khoá

Xem thêm: Bác sĩ đội tuyển U23 Việt Nam chỉ cách sơ cứu do chấn thương khi chơi đá bóng

Trong thể thao nói chung và y học thể thao nói riêng, còn có một nguyên lý nền tảng mà bất kỳ ai làm chuyên môn cũng phải nắm rất rõ:

Mỗi buổi tập được ví như một lần “rút cạn” sức lực của cơ thể.

Và chính quá trình hồi phục sau đó mới quyết định cơ thể mạnh lên hay gãy đổ.

Khi một buổi tập được thiết kế đúng:

• Cơ bắp xuất hiện vi tổn thương có kiểm soát

• Hệ thần kinh được kích thích ở ngưỡng sinh lý

• Gân, dây chằng và xương chịu tải trong giới hạn thích nghi

Nếu sau đó, cơ thể được hồi phục đầy đủ, thông qua:

• nghỉ ngơi tự nhiên

• dinh dưỡng phù hợp

• giấc ngủ chất lượng

• và các phương pháp y học hồi phục

thì cơ thể sẽ tái tạo ở mức cao hơn trước đó.

Đây chính là nguyên lý siêu bù (supercompensation): nền tảng khoa học để thể lực trở nên khỏe hơn, bền bỉ hơn và mạnh hơn.

Khi ranh giới bị vượt qua: từ thích nghi sang quá tải bệnh lý

Vấn đề nảy sinh khi:

• buổi tập tiếp theo đến quá sớm

• trận đấu tiếp theo không cho cơ thể đủ thời gian hồi phục

• hoặc cầu thủ phải thi đấu khi quá trình phục hồi chưa hoàn tất

Khi đó, chiếc ly không được rót thêm nước theo cách sinh lý bình thường, mà bị rót chồng lên khi vẫn chưa kịp đổ bớt phần cũ.

Theo thời gian, điều xảy ra không còn là thích nghi sinh lý, mà là quá tải bệnh lý.

Ở trạng thái này:

• cơ không còn bảo vệ được khớp

• phản xạ thần kinh – cơ chậm lại

• khả năng kiểm soát trục vận động suy giảm

Và lúc này, chỉ cần một tình huống rất bình thường,

chiếc ly sẽ tràn.

Không phải vì buổi tập đó quá nặng.

Không phải vì pha bóng đó quá nguy hiểm.

Mà vì cơ thể đã bị rút cạn nhiều lần liên tiếp mà chưa từng được hồi phục trọn vẹn.

Bs. Nguyễn Trọng Thuỷ với hơn 10 năm làm Bác sĩ Trưởng các Đội tuyển Quốc Gia và U23 Việt Nam (Thường Châu - Trung Quốc tại VCK U23 Châu Á do AFC tổ chức).- Ảnh PV Quang Thinh

Vì sao cầu thủ trẻ đặc biệt dễ rơi vào vòng xoáy này?

Trong hơn 15 năm làm việc với vận động viên đỉnh cao, tôi nhận thấy cầu thủ trẻ có ba đặc điểm khiến họ đặc biệt dễ bị quá tải.

Thứ nhất, sức trẻ che giấu mệt mỏi.

Các em hồi phục nhanh hơn người lớn, nên dễ nhầm lẫn giữa “đỡ đau” và “đã hồi phục”.

Thứ hai, hệ cơ chưa đủ hoàn thiện.

Cơ bắp chưa đủ mạnh để chia tải cho khớp trong các tình huống tốc độ cao, đổi hướng đột ngột.

Thứ ba, tâm lý không muốn bỏ lỡ cơ hội.

Một giải đấu lớn có thể là bước ngoặt sự nghiệp. Rất ít cầu thủ trẻ dám dừng lại vì “đau nhẹ”.

Ba yếu tố này cộng lại, tạo ra mảnh đất màu mỡ cho quá tải phát triển, mà người ngoài rất khó nhận ra.

Khi quá tải biến thành chấn thương nặng

Quá tải tự nó không làm cầu thủ ngã xuống sân.

Nhưng nó:

• làm giảm sự ổn định động của khớp

• làm chậm phản xạ bảo vệ

• khiến dây chằng phải gánh lực thay cho cơ mệt

Và khi đó, chỉ cần:

• một pha đổi hướng

• một cú xoay người

• một tình huống tiếp đất không hoàn hảo

là đủ để chấn thương nặng xảy ra.

Đây chính là bối cảnh mà chúng ta cần đặt trường hợp của Hiểu Minh vào để nhìn cho đúng:

không phải là một tai nạn đơn lẻ, mà là kết cục của một quá trình tích tụ quá tải.

Điều nguy hiểm nhất: hiểu sai chữ “cố gắng”

Trong bóng đá, chúng ta thường ca ngợi tinh thần chiến đấu.

Nhưng trong y học thể thao, có một ranh giới rất rõ:

Tinh thần không thể thay thế cấu trúc giải phẫu.

Cố gắng chỉ tạo ra giá trị khi:

• cơ thể còn đủ khả năng thích nghi

• và hồi phục được tôn trọng

Nếu không, cố gắng sẽ trở thành con đường ngắn nhất dẫn tới chấn thương.

Khi một cơ thể bước vào trạng thái quá tải bệnh lý, những cấu trúc chịu nguy cơ cao nhất không phải là cơ, mà là dây chằng, đặc biệt là dây chằng chéo trước (ACL).

Xem thêm: Đau đầu gối do đá bóng - Điều trị và chăm sóc thế nào?

Trong bài tiếp theo, tôi sẽ phân tích thẳng thắn:

Vì sao tư thế chấn thương của Hiểu Minh khiến bác sĩ thể thao phải nghĩ đến ACL?

Vì sao ACL không phải lúc nào cũng “đứt rầm rộ”, nhưng lại để lại hậu quả rất dài lâu nếu xử lý sai?

Đó sẽ là gì tôi giữ suốt 8 năm nay chưa nói ra: Từ Thường Châu 2018 đến hôm nay – Góc nhìn ACL từ kinh nghiệm thực tế.

Nếu bạn đã đọc đến đây, có lẽ bạn cũng giống tôi:

quan tâm đến sức khoẻ lâu dài của cầu thủ, chứ không chỉ là kết quả của một trận đấu.

Chuỗi bài này được viết với mong muốn giúp cộng đồng hiểu đúng về chấn thương thể thao, để:

• bớt những phán xét cảm tính

• bớt áp lực vô hình lên các cầu thủ trẻ

• và bảo vệ tốt hơn tương lai của bóng đá Việt Nam và cho chính bản thân mình khi chơi thể thao.

Nếu bạn thấy những phân tích này có giá trị, hãy chia sẻ bài viết để nhiều người cùng hiểu, trước khi những hiểu lầm vô tình gây tổn thương cho người trong cuộc.

Và nếu bạn muốn theo dõi trọn vẹn câu chuyện y học phía sau chấn thương của Hiểu Minh, cũng như các bài viết tiếp theo về:

• quá tải trong bóng đá đỉnh cao

• chấn thương khớp gối và dây chằng

• cách bảo vệ vận động viên đúng chuẩn y học thể thao

Hãy theo dõi kênh/trang để không bỏ lỡ những bài tiếp theo trong chuỗi này.

Yêu bóng đá là cổ vũ.

Hiểu bóng đá là biết bảo vệ sức khoẻ người chơi.

Nguyễn Trọng Thuỷ – Bác sĩ Y học Thể thao