Củ bình vôi là một dược liệu quen thuộc trong y học cổ truyền, được biết đến với công dụng hỗ trợ an thần, giúp dễ ngủ và giảm cảm giác căng thẳng. Điều đặc biệt là bên cạnh giá trị làm thuốc, một số loài bình vôi tại Việt Nam còn được ghi nhận trong các tài liệu bảo tồn do nguy cơ suy giảm ngoài tự nhiên.

Chính vì vậy, câu chuyện về củ bình vôi không chỉ nằm ở giá trị dược liệu, mà còn liên quan đến việc khai thác, sử dụng và bảo vệ nguồn gen thực vật quý.

Vậy củ bình vôi là cây gì? Vì sao được sử dụng làm thuốc? Loài bình vôi nào nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và người dùng cần lưu ý gì khi sử dụng? Hãy cùng Starsmec tìm hiểu ngay nhé!

1. Thông tin về Củ bình vôi

Củ bình vôi được biết đến là một dược liệu có tác dụng an thần, hỗ trợ giấc ngủ. Tuy nhiên, ít người biết một số loài bình vôi tự nhiên đang bị đe dọa do khai thác quá mức và được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam.

Cây bình vôi thuộc dạng dây leo, có tên khoa học là Stephania Glabra, họ Tiết dê. Bộ phận dùng làm thuốc của cây là rễ và củ. Củ bình vôi rất to, xuất hiện ngay bên cạnh rễ của cây, phình ra trông như bình đựng vôi, lớp vỏ ngoài màu nâu đen, bên trong trắng xám và có vị đắng. Lá có hình trái tim và mọc so le.

Bình vôi được trồng chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía Bắc nước ta, nhất là những vùng có núi đá vôi như Lai Châu, Hòa Bình, Ninh Bình,… Các hợp chất alkaloid là thành phần hóa học quan trọng nhất của cây bình vôi, cụ thể là L-tetrahydropalmatin (còn gọi là Rotundin), Roemerin và Cepharanthin. Ngoài ra, củ bình vôi còn chứa lượng lớn tinh bột, acid hữu cơ và đường.

2. Vì sao bình vôi nằm trong Sách Đỏ?

Bình vôi có tên khoa học Stephania rotunda, là loại cây có phần thân củ phát triển lớn, thường nổi một phần trên mặt đất. Đây cũng chính là bộ phận được thu hái để làm thuốc.

Theo Sách Đỏ Việt Nam 2007, bình vôi được xếp ở mức EN - nguy cấp. Việc khai thác trong tự nhiên kéo dài là một trong những nguyên nhân tạo áp lực lên nguồn dược liệu này.

Do phần củ là bộ phận được sử dụng, việc thu hái thường phải đào cả cây. Nếu khai thác không kiểm soát, quần thể bình vôi trong tự nhiên có nguy cơ tiếp tục suy giảm.

3. Vì sao củ bình vôi được sử dụng làm thuốc?

Bình vôi là một trong những cây thuốc được biết đến với tác dụng an thần. Từ củ bình vôi, các nhà khoa học đã phân lập được nhiều alkaloid, trong đó có L-tetrahydropalmatin, còn được gọi là rotundin.

Hoạt chất này được sử dụng trong một số chế phẩm theo hướng an thần, hỗ trợ giấc ngủ và giảm đau.

Tuy nhiên, đây là những hoạt chất có tác động dược lý lên hệ thần kinh. Vì vậy, bình vôi không nên được xem đơn giản như một loại trà thảo dược có thể sử dụng tùy ý.

4. Các tác dụng của bình vôi trong y học hiện đại

4.1. An thần, giúp ngủ ngon

An thần, giúp ngủ ngon là tác dụng được biết đến nhiều nhất của củ bình vôi nhờ vào hoạt chất tetrahydropalmatine (rotundine) và gindarine. Tetrahydropalmatine tác động lên hệ thần kinh trung ương và các thụ thể dopamine ở não giúp tạo ra tác dụng an thần.

Một nghiên cứu in vivo được thực hiện trên chuột với liều dưới 50 mg/kg tính theo trọng lượng cơ thể, gindarine đã được chứng minh là có hoạt tính giảm lo âu và không gây ra bất kỳ tác dụng độc hại nào. Nhờ vậy, sử dụng củ bình vôi sẽ giúp cơ thể vào trạng thái thư giãn, giúp bạn đi vào giấc ngủ nhanh hơn và chất lượng giấc ngủ tốt hơn. 

4.2. Giãn cơ, giảm đau mỏi cơ

Pronuciferine hydrochloride trong củ bình vôi thể hiện hoạt tính chống co thắt bằng cách làm giảm mức độ co cơ. Bên cạnh đó, ở nồng độ từ 1 đến 10 mg/mL, bình vôi có tác dụng làm giảm biên độ và tần suất co thắt tự nhiên của ruột và tử cung ở chuột nhờ vào tác động của hợp chất alkaloid. Do vậy, bình vôi là một trong những dược liệu có khả năng giảm đau mỏi cơ hiệu quả. 

4.3. Ngăn ngừa bệnh tăng huyết áp

Củ bình vôi sở hữu nhiều hoạt chất quý có tác dụng cải thiện tình trạng tăng huyết áp. Thông qua việc ức chế thụ thể dopamine-D2 trong hệ thần kinh trung ương, tetrahydropalmatine liều 10 mg/kg tính theo trọng lượng cơ thể giúp hạ huyết áp động mạch và làm chậm nhịp tim ở chuột.

Gindarine đã được chứng minh qua thử nghiệm in vivo có tác dụng làm giảm huyết áp động mạch, giảm nhịp tim và khả năng co bóp của tim. Ngoài ra, L-stepholidine tiêm tĩnh mạch liều 0,5 mg/kg và 2,5 mg/kg tính theo trọng lượng cơ thể có khả năng làm giảm huyết áp với tỉ lệ lần lượt là 29%, 30% ở chuột và chó được gây mê. 

Xem thêm: Người Bị Tăng Huyết Áp Có Nên Dùng Bạc Hà? 4 Lợi Ích Và Cách Sử Dụng Đúng

4.4. Giảm đau, hạ sốt, kháng viêm

Trong củ bình vôi có chứa cycleanine, gindarudine có tác dụng kháng viêm, giảm đau và hạ sốt hiệu quả. Các tác dụng này đã được chứng minh thông qua các thử nghiệm in vivo trên chuột với liều lượng phù hợp.

Cụ thể, tiêm phúc mạc cycleanine liều 50 mg/kg tính theo trọng lượng cơ thể cho thấy khả năng chống viêm, đồng thời làm giảm tính thấm mạch máu. Uống gindarudine liều 150 mg/kg tính theo trọng lượng cơ thể làm tăng ngưỡng chịu đau ở chuột và liều 300 mg/kg tính theo trọng lượng cơ thể có khả năng làm giảm thân nhiệt trong vòng 1 giờ sau khi nhận liều thử nghiệm.

Xem thêm: Cách Giảm Đau Xương Khớp Không Dùng Thuốc Hiệu Quả – Lời Khuyên Từ Chuyên Gia Xương Khớp

4.5. Kháng khuẩn

Các nghiên cứu in vitro trên chiết xuất ethanol của củ bình vôi cho thấy bình vôi có hoạt tính kháng khuẩn phổ rộng với 5 loài vi khuẩn, cụ thể là Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis, Streptococcus mutans, Escherichia coli và Klebsiella pneumonia với giá trị MIC dao động từ 25 đến 100 mg/mL. Trong đó, MIC là nồng độ thấp nhất của một chất kháng khuẩn mà tại đó ức chế hoàn toàn sự phát triển của vi khuẩn.

4.6. Tẩy giun sán

Thử nghiệm in vitro thực hiện với chiết xuất ethanol thu được từ thân rễ cho thấy bình vôi có hoạt tính diệt giun sán đối với 4 loài giun tròn: Heterakis gallinarum, Ascaridia galli, Ancylostoma ceylanicum và Ascaris suum; 1 loài sán dây: Raillietina echinobothrida và 1 loài sán lá: Fasciolopsis buski ở liều lượng từ 25 đến 100 mg/mL trong dung dịch đệm phosphat 0,9%. 

4.7. Hỗ trợ giảm đường huyết

Bên cạnh tác dụng hỗ trợ giảm huyết áp, bình vôi còn có khả năng hỗ trợ giảm đường huyết hiệu quả. Trong đó, chiết xuất ethanol từ củ bình vôi với liều uống 500 mg/kg tính theo trọng lượng cơ thể đã được chứng minh có khả năng làm giảm 53% lượng đường trong máu ở chuột sau 24 giờ.

Ngoài ra, thành phần 11-Hydroxypalmatine từ củ bình vôi cũng có tác dụng hạ đường huyết đối với chuột bị tiểu đường do alloxan gây ra, liều uống 100 mg/kg tính theo trọng lượng cơ thể đã làm giảm 52% lượng đường trong máu. 

Xem thêm: Bật mí những loại THỰC PHẨM giúp GIẢM ĐƯỜNG HUYẾT hiệu quả

4.8. Ngăn ngừa ung thư

Bình vôi cũng đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn ngừa ung thư cho cơ thể nhờ vào tác động của thành phần cycleanine. Hợp chất này gây độc tế bào HeLa trong thử nghiệm in vitro và thể hiện tiềm năng chống khối u. Ngoài ra, cycleanine cũng có tác dụng chống khối u cổ trướng từ ung thư cổ trướng Ehrlich và khối u rắn từ Sarcoma-180 ở chuột. 

Xem thêm: Giá đỗ - Loại hạt "mọc mầm" giúp hạ đường huyết và ngăn ngừa ung thư hiệu quả

5. Không nên tự đào bình vôi về sắc uống

Một sai lầm thường gặp là thấy củ bình vôi trong tự nhiên thì đào về ngâm rượu hoặc sắc uống. Cách sử dụng này không được khuyến khích.

Trước hết, chi Stephania có nhiều loài với hình thái tương đối giống nhau. Không phải bất kỳ cây nào có phần củ lớn giống bình vôi đều có thể tự ý sử dụng làm thuốc.

Bên cạnh đó, các alkaloid trong bình vôi có hoạt tính dược lý. Việc sử dụng không đúng loại, không đúng liều lượng hoặc không phù hợp với tình trạng sức khỏe có thể gây ảnh hưởng không mong muốn.

Vì vậy, không nên tự thu hái bình vôi ngoài tự nhiên để sử dụng. Đặc biệt, với những quần thể thuộc loài cần được bảo tồn, việc đào củ còn góp phần làm suy giảm nguồn cây thuốc trong tự nhiên.

6. Nên sử dụng nguồn bình vôi nào?

Một cây thuốc quý vẫn có thể được sử dụng nếu nguồn nguyên liệu được kiểm soát và khai thác hợp lý.

Hiện bình vôi đã được trồng ở một số nơi, dù diện tích còn hạn chế. Phát triển vùng trồng và sử dụng nguồn dược liệu được kiểm soát là hướng phù hợp để vừa đáp ứng nhu cầu sử dụng, vừa giảm áp lực lên quần thể cây mọc hoang.

Người có nhu cầu sử dụng bình vôi nên lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và dùng theo hướng dẫn của người có chuyên môn, thay vì tự tìm cây trong tự nhiên rồi chế biến tại nhà.

7. Mất ngủ kéo dài không nên chỉ dựa vào cây thuốc

Bình vôi thường được nhắc đến trong hỗ trợ cải thiện giấc ngủ, nhưng mất ngủ có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân như căng thẳng, lo âu, sử dụng caffeine, bệnh lý, thuốc đang dùng hoặc các rối loạn giấc ngủ.

Do đó, nếu tình trạng mất ngủ kéo dài hoặc tái diễn thường xuyên, cần tìm nguyên nhân và có hướng xử lý phù hợp thay vì chỉ dựa vào một loại cây thuốc.

Bình vôi vừa có giá trị dược liệu, vừa là nguồn tài nguyên cần được bảo tồn. Sử dụng đúng nguồn nguyên liệu, đúng cách và có kiểm soát là yếu tố quan trọng để phát huy giá trị của loại cây này mà không làm gia

8. Củ bình vôi và câu chuyện bảo tồn dược liệu Việt Nam

Giá trị của bình vôi cho thấy một vấn đề lớn hơn đối với nguồn dược liệu bản địa.

Một loài thực vật có thể đồng thời mang giá trị sinh học, giá trị y học và giá trị bảo tồn.

Nếu chỉ nhìn vào giá trị làm thuốc mà khai thác không kiểm soát, nguồn cây tự nhiên có thể ngày càng suy giảm.

Ngược lại, việc nghiên cứu, nhân giống và phát triển vùng trồng phù hợp có thể góp phần giảm áp lực khai thác từ tự nhiên.

Đây cũng là hướng tiếp cận quan trọng đối với nhiều loài dược liệu quý khác của Việt Nam.

9. Làm thế nào để sử dụng bình vôi có trách nhiệm?

Nếu mua dược liệu hoặc sản phẩm từ bình vôi, người dùng nên chú ý đến nguồn gốc.

Ưu tiên sản phẩm có thông tin rõ ràng về nguyên liệu, nhà sản xuất và hướng dẫn sử dụng.

Không mua củ bình vôi được quảng cáo là "hàng rừng quý hiếm" mà không có thông tin kiểm chứng.

Nếu nghi ngờ đó là loài thuộc diện bảo tồn, không nên mua bán hoặc khai thác chỉ vì giá trị dược liệu.

Đối với người có nhu cầu sử dụng để hỗ trợ giấc ngủ hoặc các vấn đề sức khỏe, nên tham khảo bác sĩ hoặc người có chuyên môn thay vì tự xác định liều lượng.

10. Những hiểu lầm thường gặp về củ bình vôi

10.1. Củ bình vôi là thuốc ngủ tự nhiên nên dùng thế nào cũng được

Không đúng. Dược liệu có hoạt tính sinh học vẫn có thể gây tác dụng không mong muốn và tương tác với thuốc.

10.2. Bình vôi trong Sách Đỏ thì tất cả củ bình vôi đều bị cấm sử dụng

Không thể kết luận như vậy. "Bình vôi" là tên gọi chung cho nhiều loài; tình trạng bảo tồn cần xác định theo từng loài và quy định hiện hành.

10.3. Củ càng già, càng to thì càng nhiều hoạt chất

Không có cơ sở để áp dụng quy tắc này cho mọi mẫu dược liệu.

10.4. Dược liệu tự nhiên thì an toàn tuyệt đối

Đây là quan niệm sai. Tự nhiên không đồng nghĩa với không có tác dụng phụ hoặc không có nguy cơ tương tác thuốc.

Củ bình vôi là một dược liệu có giá trị trong y học cổ truyền và được biết đến nhiều với công dụng hỗ trợ an thần, giấc ngủ. Các loài thuộc chi Stephania cũng là đối tượng được nghiên cứu về thành phần alkaloid và hoạt tính sinh học.

Tuy nhiên, câu chuyện về bình vôi không chỉ là câu chuyện về một vị thuốc. Một số loài bình vôi có giá trị bảo tồn, trong khi việc thu hái củ từ tự nhiên có thể tạo áp lực lên quần thể.

Vì vậy, khi tìm hiểu củ bình vôi trong Sách Đỏ Việt Nam, cần phân biệt rõ từng loài thay vì cho rằng tất cả cây mang tên bình vôi đều có cùng tình trạng bảo tồn.

Nếu sử dụng bình vôi cho mục đích sức khỏe, hãy lựa chọn nguồn nguyên liệu rõ ràng, không tự ý dùng liều cao hoặc phối hợp với thuốc an thần. Đồng thời, việc sử dụng dược liệu có trách nhiệm cũng góp phần bảo vệ những nguồn tài nguyên thực vật quý của Việt Nam.

❇️ Để đặt lịch khám, Bạn vui lòng gọi đến
  SĐT: 0399.16.1111
✳️ Hoặc đặt lịch khám trực tiếp TẠI ĐÂY
❣️ Thân ái!!!